O co chodzi w walce o Trybunał Konstytucyjny?Demonstrujący przeciw zamachowi stanu słusznie obawiają się, że opanowany przez Tuska TK będzie legitymizował destrukcję państwa, uznając wyższość prawa europejskiego.

Czy potrzebna jest sądowa kontrola konstytucyjności prawa?  Kto ma stać na straży konstytucji? Czy na pewno sądy? A jeśli tak, to czy potrzebny jest specjalny trybunał konstytucyjny? Wydaje się oczywiste, że odpowiedź na te wszystkie pytania powinna być twierdząca.  Ale tak jest dopiero od niedawna. 

Przed II wojną światową sądy konstytucyjne istniały tylko w Austrii (od 1919, Czechosłowacji (od1920), Lichtensteinie (od 1921), Grecji (od 1927) i bardzo krótko od 1931 w Hiszpanii. Ich kompetencje były jednak najczęściej dosyć ograniczone. Po II wojnie trybunały konstytucyjne również istniały tylko w nielicznych krajach - początkowo jedynie we Włoszech, w Niemczech, a potem we Francji, Hiszpanii, Portugalii i Belgii. Uderzające jest to, że prawie we wszystkich przypadkach chodziło o państwa niestabilne, nowoutworzone lub takie, które wyszły z endogennej dyktatury. Model ustrojowy, w którym trybunały konstytucyjne, mające możliwość kontroli konstytucyjności ustaw i innych aktów prawnych, uznawane są za niezbędny element demokracji stał się dominujący dopiero po upadku realnego socjalizmu. 

/// Schmitt jest owiany złą sławą, gdyż stał się zwolennikiem państwa totalnego i wspierał Hitlera.  Jednak jego opinia została potwierdzona przez rzeczywistość. ///

Kiedyś dwaj znani niemieccy teoretycy prawa Hans Kelsen i Carl Schmitt spierali się na ten temat. Austriak Kelsen był zwolennikiem utworzenia trybunału konstytucyjnego – został także jego sędzią. Uważał, że bez takiej kontroli konstytucja zostanie tylko katalogiem życzeń. Natomiast. „Reichsdeutsche” Schmitt argumentował, że specjalny sąd, który miałby takie kompetencje, byłby nie instytucją prawną, lecz polityczną Decyzja o tym, co w istocie głosi konstytucja, a co nie, musi być zawsze - ze względu na ogólność prawa konstytucyjnego, dopuszczającego wiele interpretacji - decyzją polityczną, a nie prawną. Każdy autentyczny spór dotyczący konstytucji jest zawsze polityczny.  Nie da się oddzielić kwestii prawnych od kwestii politycznych, dlatego sądził on, że bardziej uczciwie byłoby, żeby spory konstytucyjne rozstrzygała instancja polityczna, nie prawna.  W przeciwnym razie zamiast jurydyzacji polityki dokona się polityzacja wymiaru sprawiedliwości.

Temat i wtedy był w Niemczech politycznie gorący, bo w Republice Weimarskiej konserwatywni prawnicy, którzy kiedyś – w czasach Cesarstwa - wypowiadali się przeciw temu, by sędziowie mogli sprawdzać konstytucyjność ustaw, zmienili zdanie, gdyż obawiali się parlamentu, który był zdominowany przez siły lewicowe. Natomiast lewica chciała uchronić ustawodawstwo parlamentarne przed wpływami wymiaru sprawiedliwości, który wówczas był nastawiony sceptycznie wobec parlamentaryzmu. 

Schmitt jest owiany złą sławą, gdyż stał się zwolennikiem państwa totalnego i wspierał Hitlera.  Jednak jego opinia została potwierdzona przez rzeczywistość. - w rozwiniętej demokracji sądy w wielu krajach, poszerzając swoje kompetencje, zaczęły nie tylko twórczo intepretować, ale wręcz je tworzyć prawo. A zatem przejęły wprost rolę polityczną – wyrokując także o tym, jak rozumieć podstawowe zasady konstytucyjne i wartości, jak mają być one wcielane w życie, stając się ośrodkami inżynierii społecznej zgodnej z tymi wartościami. Miały chronić prawo przed politykę, ale zaczęły podejmować decyzje polityczne. Dlatego niemiecki politolog Philip Manow zadał słuszne pytanie, kto chroni politykę przed prawem. 

W Stanach Zjednoczonych już dawno pojawiła się świadomość, że prawa wybranej większości parlamentarnej do realizacji swojej polityki są podważane przez władzę sądowniczą.  Pisano o tym jako o “countermajoritarian difficulty”, roztrząsając kwestię, dlaczego i na jakiej podstawie niewybierani sędziowie mogą legalnie przeciwstawiać się decyzjom demokratycznie wybranej większości. Nawet ci teoretycy prawa, którzy są gorącymi zwolennikami konstytucjonalizmu, przyznają, że występuje konflikt między demokracją, a więc decyzjami politycznymi, a uprawnieniami, których bronią sądy i trybunały konstytucyjne. „Demokracja może podważyć prawa. Prawa mogą przytłoczyć demokrację” – pisze niemiecki konstytucjonalista i były sędzia Federalnego Trybunału Konstytucyjnego Dieter Grimm. Uważa on, że fundamentalizm uprawnień prowadzi do uwiądu demokracji. Sędziowie uzurpują sobie prawo decydowania o zasadniczych kierunkach polityki, powołując się między innymi na prawa człowieka, nawet jeśli większość obywateli się temu sprzeciwia. Tak jest w przypadku polityki azylowej czy polityką klimatycznej.

/// Trybunał Konstytucyjny jest jedną z ostatnią zapór przeciw wszechwładzy Tuska. Przecież nikt nie ma złudzeń, że to on, a nie Anna Krowin-Piotrowska kieruje całą akcją i że on będzie kierował TK, jeśli cała operacja się powiedzie. ///

Czy w Polsce TK był niezależny i apolityczny? Jak wiadomo powstał on już w roku 1986. Już wówczas jego sędziowie stali na straży konstytucji. Nie przypominam sobie jednak, by sprawiali jakikolwiek kłopot generałom Jaruzelskiemu i Kiszczakowi.  A czy Andrzej Zoll, Marek Safjan lub Jerzy Stępień byli i są niezależni i apolityczni?  W swojej politycznej zapiekłości i usłużnej partyjności przewyższają wielu polityków. To, że Polacy nie dostrzegali politycznej natury TK wynikało po prostu z monopolu władzy. Jego orzecznictwo było zgodne z linią polityczną obozu rządzącego IIIRP.  Wszystko zaczęło się zmieniać, gdy wyborcy zadecydowali o powierzeniu władzy obozowi politycznemu z zupełnie innym programem. W czasach rządów Zjednoczonej Prawicy powoływanie się na praworządność przez KE oraz środowiska prawnicze miało ograniczyć, czy wręcz uniemożliwić działania rządu. To, dlatego prawo i sądy, w tym przede wszystkim TK, stały się głównym polem bitwy politycznej.  Obecnie role się odwróciły.   Trybunał Konstytucyjny jest jedną z ostatnią zapór przeciw wszechwładzy Tuska. Przecież nikt nie ma złudzeń, że to on, a nie Anna Krowin-Piotrowska kieruje całą akcją i że on będzie kierował TK, jeśli cała operacja się powiedzie.

TK jest niezwykle istotną instytucją systemu politycznego. Istotniejszą niż senat.  Może legitymizować lub delegitymizować decyzje polityczne – nawet takie, których naród nie chce.  Obóz Tuska ignorował i marginalizował TK tak długo, jak długo liczył na to, że Rafał Trzaskowski zostanie prezydentem. Obecnie TK stał się niezbędny do pokonania oporu prezydenta i ulegitymizowania fundamentalnych decyzji, których nie dałoby się przeprowadzić drogą polityczno-demokratyczną.

W zdrowym państwie sędziowie są jednak częścią elity państwowej, mają poczucie odpowiedzialności za państwo i za słowo. Odpowiedzialni prawnicy ograniczają swoją aktywność i kreatywność, nie doprowadzają interpretacji do absurdu, wykorzystując cechy języka naturalnego. 

Polska nie jest zdrowym państwem. Ogromna część prawników to ludzie owładnięci żądzą władzy, przekonani o swojej wyższości nad ludem. Stowarzyszenia Iustitia czy Themis to fanatyczne organizacje polityczne. Podstawowa różnica między obecną sytuacją nie polega więc na tym, że kiedyś TK był neutralny, niezależny, apolityczny, a teraz, powiedzmy od 2015, stał się polityczny. 

/// Demonstrujący przeciw zamachowi stanu słusznie obawiają się, że opanowany przez Tuska TK będzie legitymizował destrukcję państwa, uznając wyższość prawa europejskiego.  ///

Zasadnicza różnica polega na polityce, które wyraża się w orzeczeniach TK. Za czasów PiS bronił on nadrzędności konstytucji RP nad prawem unijnym. Demonstrujący przeciw zamachowi stanu słusznie obawiają się, że opanowany przez Tuska TK będzie legitymizował destrukcję państwa, uznając wyższość prawa europejskiego. W przypadku Polski i innych krajów będących członkami UE konflikt między polityką a prawem staje się tym bardziej dramatyczny, że decyzje polityczne podejmowane są przez sądy zewnętrzne, poza naszym państwowym systemem prawnym, że dążą do porządkowania sobie prawa i sądownictwa w Polsce. Tak jest w przypadku TSEU.  Jak pisał Dieter Grimm: “Chociaż traktaty europejskie są ze swej natury traktatami międzynarodowymi, Europejski Trybunał Sprawiedliwości od samego początku interpretował je nie jako prawo międzynarodowe, ale jako prawo krajowe.”  Swoimi orzeczeniami realizuje on program budowy państwa europejskiego. Znaczna część polskich sędziów i prawników   uznaje ten cel i tę rolę TSUE.

Dlatego musimy się w przyszłości zastanowić, czy w takiej formule jest TK nadal potrzebny. Wydaje się, że w tak spolaryzowanym kraju jak Polska konieczna jest dodatkowa instancja kontrolna. Czy jednak powinna być obsadzona przez sędziów.? Panuje opinia, że sędziowie i prawnicy – w przeciwieństwie do polityków – mniej są uzależnieni od koniunktury politycznej, od nacisków opinii publicznej, że są mniej „polityczni” i bardziej „neutralni” i niezależni. Ostatnie lata pokazały, że to złudzenie.

W tej sytuacji należałoby w przyszłej konstytucją zastąpić TK Radą Stanu, w której powinny zasiąść osoby zaufania publicznego, nie biorący udziału w walce partyjnej, na przykład byli prezydenci. Teraz jednak TK wymaga obrony, gdyż to jest nie tylko obrona demokracji i wolności, ale także polskiej państwowości i niepodległości. Ludzie, którzy się gromadzą w Alei Szucha, doskonale to rozumieją. 

Felieton ukazał się na łamach Tygodnika Solidarność / nr 45/2026

fot. AO