Robert Kostro w laudacji na cześć laureata Medalu „Odwaga i Wiarygodność”, prof. Richarda Butterwicka - Pawlikowskiego: Przy Richardzie staramy się być po prostu lepsi.

Medal “Odwaga i Wiarygodność” jest wręczany osobom aktywnie działającym na rzecz Kongresu Polska Wieki Projekt oraz wizerunku Polski i jej obywateli w świecie. Pierwszą osobą uhonorowaną tym wyróżnieniem była prof. Ewa Thompson (2014). W tym roku kapituła wyróżniła profesora Richarda Butterwicka - Pawlikowskiego. Laudację na cześć laureata wygłosił Robert Kostro. Publikujemy jej treść w pełnym brzmieniu.

Laudacja na cześć Richarda Butterwicka 

Kapituła medalu “Odwaga i Wiarygodność” postanowiła w tym roku wyróżnić profesora Richarda Butterwicka. Jest to decyzja, której wypada przyklasnąć. Medal przyznawany za zasługi w budowaniu wizerunku Polski w świecie słusznie należy się uczonemu, który jest jednym z najwybitniejszych dziś zagranicznych znawców historii Polski. A raczej, przywołam tu słowa profesora Michała Kopczyńskiego, który stwierdził, że jest on nie tyle wybitnym zagranicznym historykiem dziejów Polski, ale po prostu wybitnym znawcą naszych dziejów. Profesor Butterwick jest wykładowcą University College London i publikuje swoje prace w najbardziej prestiżowych akademickich wydawnictwach świata, takich jak Oxford University Press czy Yale, zbierając najwyższe oceny recenzentów akademickich i uznanie zwykłych czytelników. Richard Butterwick angażuje się również w rozmaite polskie sprawy – jako główny historyk Muzeum Historii Polski czy jako wykładowca Kolegium Europejskiego w Natolinie. Zabiera również głos jako obywatel, w wielu ważnych dla nas wszystkich sprawach.

///Z Anglią wiąże go wykształcenie na dwóch najsłynniejszych brytyjskich uniwersytetach w Cambridge i Oxfordzie. Z kolei z Polską łączy Butterwicka praca naukowa, ale również po części pochodzenie, ponieważ dziadek, czyli ojciec mamy był Polakiem, uczestnikiem obrony Polski w 1939 roku i żołnierzem Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.///

Kim jest profesor Richard Butterwick-Pawlikowski? Zacznijmy od jego tożsamości. Historyk posiada zarówno brytyjskiej jak i polskie obywatelstwo. Sam o sobie mówił: „jestem przede wszystkim Anglikiem, ale nie tylko. Po trosze jestem też Polakiem”. Z Anglią łączy go miejsce urodzenia -miasto Hitchin, na północ od Londynu. Anglikami byli jego ojciec i – choć tu nieco się waham - jego matka. Z Anglią wiąże go wykształcenie na dwóch najsłynniejszych brytyjskich uniwersytetach w Cambridge i Oxfordzie. Z kolei z Polską łączy Butterwicka praca naukowa, ale również po części pochodzenie, ponieważ dziadek, czyli ojciec mamy był Polakiem, uczestnikiem obrony Polski w 1939 roku i żołnierzem Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Z Polską – na koniec, chociaż to nie nie najmniej ważna sprawa - łączy go wreszcie jego ukochana żona Polka – również parająca się fachem dziejopisarskim - Wioletta Pawlikowska.

Profesor Butterwick wychował się wprawdzie ze świadomością polskich korzeni, ale w dzieciństwie nie mówił po polsku. Jego zainteresowanie krajem pochodzenia dziadka skrystalizowało się dopiero podczas pobytu w Polsce w 1987 r. Wówczas podjął decyzję, żeby nauczyć się języka polskiego i zająć naukowo historią naszego kraju. Nie bez wpływu na pogłębienie tej fascynacji miał pobyt na stypendium w Krakowie w burzliwym okresie 1989-90, kiedy Richard był świadkiem odradzania się  polskiej wolności. 

Pozwolę sobie przybliżyć zakres zainteresowań badawczych profesora Butterwicka. Najlepiej przywołać tytuły jego najważniejszych książek. Tam gdzie istnieją tłumaczenia podam je w języku polskim, ale daty dotyczyć będą pierwodruków angielskich. 
 
Stanisław August a kultura angielska, 1732-1798 (En 1998)
Polska rewolucja a Kościół katolicki 1788-1792 (En Oxford 2011)
Światło i płomień. Odrodzenie i zniszczenie Rzeczypospolitej 1733-1795 (En 2020)
Konstytucja 3 maja. Testament Rzeczypospolitej Obojga Narodów  (PL/En 2021)
Lithuania. A History. (En 2025)

Jak łatwo zauważyć, Butterwick interesuje się przede wszystkim wiekiem XVIII. Fascynacja tą epoką wynika zarówno z jego upodobań estetycznych, jak i poczucia dramatyzmu i tragizmu losów Rzeczypospolitej w tamtym okresie. Jak sam mówił „te dzieje mają w sobie niesamowity tragizm, że wszystko osiągnięto, a jednak wszystko spłonęło”. „Światło i płomień” – to nie przypadkowy, świetny tytuł jednej z najważniejszych, a na pewno najszerzej czytanej jego pracy na temat historii Polski w XVIII wieku, w którym lapidarnie uchwycił sens tej epoki polskiej historii.

///Również, w tej bliskiej umiarkowanemu konserwatyzmowi postawie widziałbym źródła zainteresowania Butterwicka republikańskim życiem politycznym. Historyk nie idzie tutaj tropem tradycji stańczykowskiej, dostrzegającej w dawnej Rzeczypospolitej głównie słabość państwa, ale też sprzeciwia się bezkrytycznej afirmacji szlacheckiej wolności.///

Wśród najważniejszych tematów, które podejmuje Richard Butterwick, jest historia Sejmu Wielkiego, który określa mianem „polskiej rewolucji”. Używając tego pojęcia, Butterwick nie chce jednak zrównywać wydarzeń w Polsce z niszczycielskimi ekscesami rewolucji francuskiej czy bolszewickiej, raczej unaocznia on wagę wydarzeń, które mają nie tylko polski wymiar, podkreśla ich wolnościowy i przełomowy charakter. W ten sposób historyk wpisuje Sejm czteroletni i Konstytucję 3 maja w kontekst przeobrażeń, którym podlegał świat zachodni w XVIII wieku. Rewolucja francuska, rewolucja amerykańska i rewolucja polska – to trzy różne przypadki ścierania się starego porządku z nowymi ideami, z których wyłił się świat nowoczesny. Porównując wydarzenia polskie i francuskie Butterwick idzie tropem Edmunda Burke’a wskazując wyższość idei łagodnej rewolucji polskiej, nad jakobińską ideą krwawego przewrotu.

Myślę, że przywołanie tutaj nazwiska ojca myśli konserwatywnej jest na miejscu. Richardowi Butterwickowi bardzo bliski jest bowiem ten sposób myślenia, który łączy szacunek dla tradycji z respektem dla wolności i rysem aprobaty dla zrównoważonego anglosaskiego (i polskiego) Oświecenia. Ważnym jest też dla niego etyczny aspekt polityki. 

Te trzy wymiary prowadzą go do afirmatywnej oceny Konstytucji 3 maja.   Chwali ją Butterwick jako wielkie dzieło reform, wcielające najlepsze spośród idei Wieku Świateł. Uchwalenie Konstytucji – według niego i wbrew tezom propagandy zaborczej, przejętej później przez niektórych historyków europejskich - pokazywało zdolność do odrodzenia Rzeczypospolitej. Rozbiory nie były bowiem reakcją na anarchię, ale właśnie na próbę wzmocnienia państwa. 

Również, w tej bliskiej umiarkowanemu konserwatyzmowi postawie widziałbym źródła zainteresowania Butterwicka republikańskim życiem politycznym. Historyk nie idzie tutaj tropem tradycji stańczykowskiej, dostrzegającej w dawnej Rzeczypospolitej głównie słabość państwa, ale też sprzeciwia się bezkrytycznej afirmacji szlacheckiej wolności. Wartość republikańskich mechanizmów polegała nie na odrzuceniu procesów modernizacyjnych, ale na umiejętności ich krytycznej implementacji. Ta modernizacja systemu republikańskiego była nazywana w publicystyce epoki „rządną wolnością”. Aprobata dla idei „rządnej wolności” jest jednym z motywów powracających pod piórem Butterwicka.

Richard Butterwick jest historykiem, który posiada znakomitą znajomość archiwów całej Europy. Jego prace wyróżnia bogactwo wykorzystanych źródeł, szeroka erudycja, głębokie rozumienie mechanizmów polityki oparte na lekturach ówczesnej i współczesnej myśli politycznej. Książki Richarda Butterwicka nie tylko uczą, ale i bawią dobrą anegdotą i umiejętnością plastycznego charakteryzowania postaci, wydarzeń i miejsc. Richard Butterwick sięga często po tematy wcześniej nie badane. Jest jednym z pionierów badań nad sejmikami litewskimi w epoce Sejmu Wielkiego. Oryginalny wpływ w rozumienie epoki wniosła też jego praca na temat relacji pomiędzy szlachtą a Kościołem w epoce „polskiej rewolucji”.

///Gdybym poprzestał na przedstawieniu naukowych osiągnięć Richarda Butterwicka, uroniłbym wiele z jego osobowości. Laureat jest bowiem nie tylko wielkiego formatu uczonym, ale też wspaniałym człowiekiem. Zawsze ubrany ze staranną elegancją angielskiego gentlemana, rzadko pozwala sobie na zdjęcie marynarki czy krawata.///

Warto tu wspomnieć również o nauczycielach historyka. Wśród wspominanych przez niego mistrzów jest jego promotor z Cambridge, Derek Beals, który zaraził go pasją do wieku świateł, a wśród polskich historyków profesorowie Emanuel Mateusz Rostworowski i Jerzy Michalski. Z uznaniem Butterwick wyraża się również o dokonaniach współczesnych polskich historyków, w tym prof. Zofii Zielińskiej i jej uczniów oraz prof. Anny Grześkowiak-Krwawicz.

Gdybym poprzestał na przedstawieniu naukowych osiągnięć Richarda Butterwicka, uroniłbym wiele z jego osobowości. Laureat jest bowiem nie tylko wielkiego formatu uczonym, ale też wspaniałym człowiekiem. Zawsze ubrany ze staranną elegancją angielskiego gentlemana, rzadko pozwala sobie na zdjęcie marynarki czy krawata. Ale ten strój nie jest wystudiowaną pozą. Richard po prostu taki jest – elegancki w wyglądzie i zachowaniu, uprzejmy, dyskretny i prawy. Angażujący się niejednokrotnie w obronę spraw przegranych – może to zresztą polski rys jego osobowości. Wymusza szacunek swoim sposobem bycia, jest jednym z tych ludzi, przy których automatycznie prostujemy się – a mam na myśli nie tylko aspekt fizyczny, ale również intelektualny, a nawet moralny.

Przy Richardzie staramy się być po prostu lepsi. 

Dotychczasowi laureaci tego medalu „Odwaga i wiarygodność” byli świetnymi intelektualistami, posiadali wielkie osiągnięcia i autorytet w dziedzinach, którymi się zajmowali. To osoby, które potrafią mówić i pisać o polskich sprawach dla szerokiej publiczności bez zaniżania poprzeczki, czasem nawet krytycznie, ale zawsze z wnikliwością i życzliwością. Wszystkie te cechy bez wątpienia posiada profesor Richard Butterwick. Dlatego z całą mocą pochwalam i popieram decyzja Kapituły!

Robert Kostro
30 maja 2026