„Urodziłem się w ziemi mazowieckiej tuż przed zmierzchem…”; Na Bielanach odsłonięto tablicę pamięci Janusza Lewandowskiego (1937-2022) kontynuatora polskiego symbolizmu

Powinnością twórcy jest ocalenie jego obecności w bycie. Wyczuwanie i sublimowanie jego pulsu, blasku i piękna, które wbrew temu, co głoszą cale zastępy medialnych twórców i krytyków, jest jego niezbywalnym atrybutem. Jeśli twórca oddala się od niego, nie umie go nazwać, jego dzieło zmienia się w bredzenie. Wtedy jawi się rzeczywistość jednowymiarowa, której głównym składnikiem jest konwencja – tak Janusz Lewandowski pisał w 2004 r. o istocie tworzenia w przedmowie do albumu prezentującego jego ówczesny dorobek malarski. Janusz Lewandowski odszedł w 2022 roku. 12 października tego roku na ścianie budynku przy ul. Conrada 18, tego, w którym latami mieszkał i tworzył Janusz Lewandowski, odsłonięto tablicę upamiętniającą artystę i jego dorobek.

Każdy, kto miał okazję choć raz spotkać na swojej drodze Janusza Lewandowskiego, zapewne w duchu uśmiechnie się do tego wspomnienia. Rozwiany włos, nieodłączna teczka, serdeczność, z jaką witał zarówno starych przyjaciół, jak i dopiero co poznanych ludzi. Bezpośredni, otwarty, wiecznie zabiegany, zanurzony w swojej sztuce, a jednocześnie wyczulony na drugiego człowieka. W wywiadzie udzielonym w 2017 r. Sylwii Krasnodębskiej, stwierdził: „Nie wybrałem żadnej artystycznej drogi. To ona mnie wybrała”. A jeszcze wcześniej odpowiadając na pytanie o początki swojego przywiązania do tematu wsi, mazowieckiego krajobrazu, powiedział: „Bo wszystko się bierze z dzieciństwa. Tam się kształtowały moje podwaliny widzenia świata jako malarza. Wychowałem się w rodzinie światłej. Na Matejce, Grottgerze i Chełmońskim. To są korzenie trwałe”.

Plakat promujący wystawę Janusza Lewandowskiego "Po zmierzchu", 2022 r., Warszawa, fot. ODH

Trzynaście lat wcześniej na kartach albumu malarstwa artysty, Łukasz Kossowski, opisując zauroczenie Lewandowskiego sztuką przełomu XIX i XX wieku, „którą nazwać można przecież zapisem zmierzchu konającego stulecia”, zauważył: „Ze sztuki tej Lewandowski przejął zarówno zespól motywów jak i sposób konstrukcji obrazów. Stworzył jednak własny świat malarski prowadząc dialog z młodopolskimi figurami…” I w istocie jest tak, że twórczość Lewandowskiego, jego sposób postrzegania przestrzeni, ludzi, zwierząt będących bardzo częstym motywem w jego twórczości, to jest dialog z mistrzami przełomu wieków. A jednocześnie – jak podkreśla Łukasz Kossowski – „malarstwo Lewandowskiego jest organicznie związane z pejzażem. Ziemie mazowiecka, rodzinna ziemia artysty pozostaje dla niego „w swej podmiotowości intensywna””.

Spotkanie i dyskusja po uroczystym odsłonięciu tablicy, 12 października 2026 r., fot. Konrad Lewandowski

I jest to ta właściwość obrazów Janusza Lewandowskiego, która zapada w pamięć, intensywność ziemi mazowieckiej, która staje się areną dla uniwersalnych prawd o człowieku i jego życiu, przemijaniu, walce z losem, a czasem i z samym Bogiem (vide: „Walka Jakuba z Aniołem I”, 2003 r.). I to wszystko dzieje się w miękkości mgły, w bezkresie pól, w szepcie. W tym malarstwie można się rozpuścić. Po ludzku zatopić.

Olga Doleśniak-Harczuk

Janusz Lewandowski (ur. 2.07. 1937 w Rokiciu koło Płocka, zm. 8.01. 2022 r. w Warszawie) – studiował na Wydziale Malarstwa warszawskiej ASP w pracowniach prof. Płużańskiego i prof. Artura Nachta-Samborskiego. Dyplom uzyskał w 1964 roku. Laureat Złotego Medalu „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” i Nagrody im Jana Cybisa za całokształt twórczości. Jego obrazy znajdują się w zbiorach prywatnych w Anglii, Austrii, Francji, Holandii, Japonii, Danii, Niemczech, Włoszech, Szwecji i USA, a także w Polsce m.in. w zbiorach Muzeum Mazowieckiego w Płocku.

Fotografia tytulowa to fragment obrazu "Porwanie Europy" , 2001 r.

Janusz Lewandowski, "Malarstwo", Warszawa 2004

Dziękuję serdecznie Konradowi Lewandowskiemu, synowi artysty za udostępnienie zdjęć ze spotkania, które odbyło się po uroczystości 12 października w Urzędzie Dzielnicy Bielany.